Cа старабеларускай. Пераклад Зьміцера Дзядзенкі.

Уступнае слова перакладчыка — "Раман, забыты на стагодзьдзі".

Прыпавесьці

І

Быў некалі адзін вялікі й славуты кароль, якому, калі ён на залатым возе зь немалым рыцарствам, вартым яго каралеўскай велічы, ехаў, сустрэліся два чалавекі ў абарванай і бруднай адзежы, з твару худых і дужа бдедных. Каралю тады вядома было, што са зьнясіленьня цялеснага і з працы жыцьця, Богу прысьвечанага, цела сваё так высушылі. Таму, пабачыўшы іх, з воза хутка саскочыў і да зямлі ён ім пакланіўся, а падняўшыся, вельмі прыязна іх абдымаў і вітаў. Сэнатары яго і набліжаныя зазлавалі з той нагоды, разумеючы той учынак супраціўным велічы каралеўскай. Але ніхто зь іх яўна дакараць яго за тое не наважыўся, /а/ роднага брата ягонага накіравалі, каб каралю нагадаў, каб стану свайму зацнаму і высокаму такой зьнявагі й ганьбы не чыніў. А калі ён брату свайму пра тое паведаў і непрыстойнае і малакарыснае яго прыніжэньне зганіў, водпаведзь яму кароль учыніў. Якой той і крыху не зразумеў.

Звычай быў у караля, што, калі меў каго сьмерцю скараць, вознага з трубою, якая праз гэта сьмяротнаю называлася, да брамы пасылаў. І ад трубнага зыку ўсе пазнавалі, хто мусіў памерці. І так пад вечар з трубным агалашэньнем пад дзьверы брата свайго кароль паслаў. Пачуўшы гэта, той залямантаваў аб сваім здароўі й усю ноч адкрытым дом свой трымаў. Ранкам, у чорнае і жалобнае адзеньне прыбраўшыся, з жонкаю і дзецьмі, плачучы й наракаючы, пайшоў ён да палаца каралеўскага. А калі кароль яго да сябе дапусьціў і так, у сьлязах, пабачыў, такія словы да яго зьвярнуў:

"О, дурны і неразумны чалавеча, калі ты брата свайго,зь якім ты аднаго роду й роўнай годнасьці, супроць якога ніколі ні ў чым не правініўся, вознага так пабаяўся, якім жа чынам сьмееш мяне за тое папракаць, што Бога майго прапаведнікаў, якія мне сьмерць і страшнае прыйсьце Пана майго, супроць якога многія й цяжкія ліхасьці ўжыў я, ведаю, гучней і болей за любую трубу апавядаюць, пакорліва й прыніжана прывітаў? Для таго, каб тваё глупства зганіць, ужыў я цяпер гэты спосаб. Таксама і тых, хто цябе за гэта папракаць мяне намовіў, зараз глупства і нябачаньне пакажу".

І так прабраўшы і пра карысьць нагадаўшы, брата свайго ён дадому адаслаў. Затым загадаў зрабіць з дрэва чатыры скрыні, дзьве зь якіх адусюль золатам аправіў і, сьмярдзючыя трупныя косткі ў іх накідаўшы, залатымі замкамі іх замкнуў. Іншыя ж дзьве скрынгі смалою і клеем абмазаў і каштоўныя камяні, і славутыя пэрліны, і разнастайныя пахучыя алеі паклаў, і валасянымі вяроўкамі абвязаў.

Сэнатараў сваіх, якімі праз ушанаваньне тых мужоў быў папіканы, паклікаў да сябе і паставіў перад імі тыя чатыры скрыні, каб ацанілі, колькі адны і колькі другія каштавалі б. яны паведалі, што пазалочаныя вялікага кошту вартыя, бо казалі, што ў іх каралеўскія кароны і кляйноты былі схаваныя. Смалою ж і клеем абмазаныя, сказалі, благія і ніякага кошту ня вартыя.

Кароль на гэта ім сказаў: "І я тое ведаю, што вы такія мелі словы, бо цялеснымі вачыма на бачныя рэчы глядзіцё. Аднак ня так маеце рабіць, але нутранымі вачыма; або вартасьць, або блага і бруд нутраны ўбачыць трэба". І зараз празалочаныя скрыні адамкнуць загадаў, ад якіх цяжкі й прыкры смурод пайшоў, і паказаў у іх брыдкія рэчы. Пасьля чаго паведаў кароль: "Гэта ёсьць кшталт тых людзей, якія сьветлыя і каштоўныя шаты ўжываюць і для вялікай славы й магутнасьці празь меру выносяцца, унутры, аднак, сьмярдзючых костак і ліхасьці поўныя".

Потым смалой і клеем абмазаныя /скрыні/ разьвязаць загадаў усім на той час прысутным, яснасьцю і вытанчаным водарам рэчаў, у іх пакладзеных, суцешыў і паведаў ім: "Ведайце ж, да каго падобныя тыя скрыні — да пакорлівых тых і пагарджаных мужоў, прыбраных у благое адзеньне, якіх вы, на павярхоўны выгляд гледзячы, за пагарду і ганьбу тое мне лічылі, што я перад імі да зямлі пакланіўся. Я, іх годнасьць і пекнасьць душы вачыма духоўнымі зважаючы, з датычнасьці іх славы даступіўся і над усялякую карону і аздобу каралеўскую высакароднейшымі /іх/ разумею". Так іх прысароміў і, каб на бачных рэчах не ашукваліся, навучыў, каб на нутраныя пільнае вока мелі.

ІІ

Ідалапаклоньнікі падобныя да таго лаўца, які злавіў салаўя, вельмі малую птушку, і нож узяў, каб яго зарэзаць і зьесьці, /а/ той, маючы дазволеную сабе мову, кажа да лаўца: "Што ж табе, чалавеча, з маёй сьмерці за спажытак будзе — аніяк мной сваё чэрава напоўніць ты ня зможаш. Але калі мяне выпусьціш, трайной навуцы цябе навучу; калі будзеш яе прытрымлівацца, вялікія набыткі за ўсё сваё жыцьцё атрымаеш". Той, зьдзівіўшыся яго словам, абяцаў так і зрабіць, і калі што новае ад яго пачуў бы, адразу меўся б яго выпусьціць. Павярнуўшыся затым, кажа салавей чалавеку: "Ніколі на тую рэч не замахвайся, да якой даступіцца ня можаш; ніколі не шкадуй аб мінулым; непраўдападобным словам ніколі ня вер. Тыя тры навукі захавай /у памяці/, і дабро з табою будзе". Той, зьдзівіўшыся розуму і мудрасьці гэтых словаў, яго, зь сіла адвязаўшы, выпусьціў. А салавей, жадаючы праверыць, ці зразумеў ён сілу словаў, ад яго пачутых, і якую зь іх атрымаў, кажа яму, у паветры лётаючы: "Бяда табе, чалавеча, што зусім ня маеш у сабе розуму — які ж скарб сёньня страціў: бо ёсьць у маім чэраве пэрліна, большая за страўсавае яйка". Пачуўшы гэта, ён вельмі засмуціўся, і шкадаваў, што салавей зь яго рук сышоў, і, знову яго злавіць намагаючыся, сказаў: "Пайдзі, прашу, да майго дома, і тады цябе добра пачастую і гасьціннасьць выкажу, потым з пашанай цябе адпушчу". Салавей тады яму адказаў: "Цяпер ясна ведаю, што ты дурны й неразумны, бо прыняў з ахвотаю сказанае табе і, удзячна выслухаўшы, ніякай карысьці з тых словаў не атрымаў. Казаў я табе, каб мінулага не шкадаваў. А ты засмуціўся, што я з рук тваіх вырваўся, пашкадаваў аб мінулым. Навучыў я цябе, каб ты не замахваўся на тую рэч, да якой дабрацца ня можаш, аднак злавіць мяне важышся, ня могучы дарогі маёй спасьцігнуць. Да таго і тое казаў я табе, каб непраўдападобным словам ніколі ня верыў; а ты аднак, што пэрліна, большая за рост мой, у чэраве маім была, паверыў. І ня маеш так многа розуму, каб зразумець, што да чаго: увесь я не такі вялікі, як страўсавае яйка; якім жа чынам тое цельца такую вялікую пэрліну зьмясьціць магло б?"

ІІІ

(Чалавек уцякаў ад страшнага адзінарога.)

А шпарка бегучы, уваліўся ў нейкі вялікі роў, і, летучы, за дрэва нейкае рукамі ўхапіўся, і моцна за яго трымаўся, на прыступку нейкую нагамі абапіраючыся, думаючы, што ў спакоі застаўся і ад усялякай небясьпекі сышоў. Глянуўшы тады, пабачыў дзьве мышы — адну белую, а другую чорную — што корань дрэва, за якое ён ухапіўся, пастаянна падгрызалі й амаль да канца яго адцялі. А затым, паглядзеўшы ў глыбокі роў, пабачыў жахлівага цмока, які дыхаў агнём, і строга на яго паглядаў, і прагнуў яго страшнай пашчай заглынуць. І знову на прыступку, на якую нагамі абапіраўся, паглядзеўшы, пабачыў галовы чатырох змеяў, якія са сьцяны выпаўзалі. Угору тады паглядзеўшы, троху мёду, што сачыўся з галінаў гэтага дрэва, пабачыў. Так аб небясьпеках тых, якімі з усіх бакоў быў абкружаны, забыў думаць, гэта значыць, як яго зьверху адзінарог, вельмі разьюшаны шукаў зжэрці; долу жорсткі цмок праглынуць яго прагнуў; і як дрэва тое, за якое трымаўся, хутка ўжо мела быць падгрызеным; ногі на сьлізкай і няпэўнай прыступцы трымаліся; тыя, кажу, такія вялікія небясьпекі забыўшы, завабіўся пакаштаваць малую слодыч гэтага мёду. Гэта падабенства тых, хто раскошамі часовага жыцьця ашукваецца, з тлумачэньнем якога зараз цябе азнаёмлю. Адзінарог ёсьць вобразам сьмерці, якая заўжды людзкі род перасьледуе і злавіць намагаецца. Роў — гэта сьвет, які ўсялякіх злыбед і сьмяротных сетак поўны. Дрэва тое, за якое, узяўшыся рукамі, трымаемся і якое дзьве мышы пастаянна падгрызаюць, ёсьць час жыцьця кожнага чалавека, які дзённымі й начнымі гадзінамі скарачаецца, і зьмяншаецца, і памалу да падсяканьня прыходзіць. Чатыры зьмяі людзкога цела, з чатырох слабых і няпэўных элемэнтаў складзеныя, значыць якія, калі ў сваім парадку не захаваюцца і перашкодзяць, целасклад разваліцца. Да таго ж агністы й жорсткі цмок — страшнае пякельнае чэрава азначае, якое тых прыняць прагне, хто гатовы раскошы над будучым дабром узносіць. Кропля мёду, якая сочыцца, азначае сьвету гэтага ўцеху й слодыч, якой ён, прыяцеляў сваіх ашукваючы, аб выратаваньні сваім думаць і крыху не дапускае.