Шырокаю тропай
Ў час гэтых спакус
На мапу Эўропы
Ўзышоў Беларус.

Ул. Жылка. З паэмы «Уяўленьне».

Не стае мне адпаведных словаў, каб пераказаць усе нязвычайныя здарэньні, што адбыліся ў той незабытны Дзень і паўзь якіх прайшоў суворы гісторык. Адылі-ж хтосьці зь дзядоў іх бачыў, нехта з бацькоў пра іх чуў, а я, іхні сьціплы ўнук і сын, ды тадышні хлапчук, які магчыма сам на ўласныя вочы пераканаўся ў гэтых падзеях, падаю цяпер сваю прачулую спадчыну і шчырае сьведчаньне да ведама суродзічаў.

У нетрах Белавежы ўзварухнуўся ўсёй вялізнай сваёй істотай зубр. Кагадзе рахманы, ён гэтак грукнуў важкай нагой аб каляную зямлю, што вакол захісталіся сінявыя асіны. А потым узьняў вялікую галаву з крутымі рагамі з ускудлачанай грывай, і ўсю пушчу ўстрасануў магутны рык.

У Налібоках, на самым беразе Нёману, дзе здавён-даўна падпіраў сабой перуновыя хмары вячысты дуб, нечакана ўзьняліся над ім спалоханыя птахі. Пад ім колісьці на ложку, складзеным з коп'яў, меў кароткі жаўнерскі адпачынак несьмяротны Вітаўт. Цяпер высачэнны дуб усхамянуўся ўвесь ня толькі сваім неабдымным камлём, але й глыбокім карэньнем, скідваючы зь сябе мёртвае леташняе лісьце.

Няма ведама дзе ў тую хвіліну нарадзіла агромністую хвалю закутая ільдом Нарач. Ці ў сваіх глыбінях каля цьвёрдага гліністага дна, ці бліжэй да паверхні, якую яшчэ ня вызваліла ад зімовага ціску вясна. Але гэтая хваля зрушыла лёд і зь невыказнай сілай ударылася ў каменную грэблю Скок, як у трэмбон.

Тады ж загула мацней звычайнага неўтрапёная сваячка Дзьвіна. Ейны парог, магутны Перакагрыж, што шуміць скрозь дзень, скрозь ноч, і ўзімку, і ўлетку, высока дагары шпурнуў пройму набелянае ім вады, і тая, звальваючыся да долу, нагадвала сабой вялізны іскракідны фантан-вадаграй.

Паблізу Рэчыцы напнуўся і раптам скінуў зь сябе кайданы Дняпро. Крыжніца ўпіналася, чапляючыся і за валуны і за алешыны, але дарэмна. Не бракуе сілы самому Дняпру, а тут яшчэ дапамаглі старому ягоныя шматлікія рэчкі і яшчэ больш нязьлічоныя цуркі, зь якіх кажны зьвініць у сакавіку, нібы тыя цымбалы.

У сівым Полацку на званіцы Сьвятое Сафіі, неспадзявана чыясьці моцная небачная рука раскалыхала біла найбольшага звону, і той урачыста загуў над горадам Рагнеды, Прадславы і Скарыны. Хто ведае, чыя гэта рука? Ці не Ўсяслава Вялікага, што пэўне спачывае ў скляпеньні катэдры?

У слаўнай Вільні, на Вострой Браме, узварухнуліся коньнікі зь мячамі і абваліліся краты ў камэры Кастуся Каліноўскага; у Старым Быхаве ўздрыгнула старадаўняя гармата, на якой захаваўся надпіс: "Я, суворая Марына, адлітаваная дзеля жыцьця Бацькаўшчыны і дзеля сьмерці ейных ворагаў"; у Смаленску скрануўся зь месца руды ад варожае крыві шышак Мэркура, і ў Жыровіцах сама запалілася лямпада перад вобразам Найсьвятое Дзевы.

У далёкім Лёндане, у Брытанскім Музэі, дзівосна перагарнулася важкая балонка пажоўклае ад часу кнігі і зазьзялі на ёй, аздобленай віньеткамі і арнамэнтам, напісаныя Францішкам, сынам Лукаша з Полацку, літары: "...людзі ікдзе зрадзіліся і ўскормлены суць па Бозе, к таму месту вялікую ласку імаюць."

І адначасна ў Маскве, у Крэмлі, у Вусьпенскай каранацыйнай катэдры звалілася на падлогу і разьбілася ўдрузгі крышталёвае панікадзіла з надпісам: "Дар Царя Великое, Малое и Белое Руси Самодержца Алексея Михайловича".

А недзе на Барысаўшчыне, ці то пад Зембінам, а можа пад Лошніцай выскачыў з бароў на аблонь юрлівы буй-вецер. Ён чыста падмёў вуліцу бліжэйшае вёскі і раскідаў па ёй абскубаваныя ім на ўзьлесьсях ягады шыпшыны і ялаўцу, ён прыцягнуў водар жывіцы і пралескаў, ён прычасаў саламяныя стрэхі хатаў і нарэшце грукнуў у вакно канцавое зь іх, над якой акурат пралягае па небу Птушыны Шлях. З хаціны, навет не накінуўшы хусткі, выскачыла старая. Яна зьдзіўлёна зірнула вакол, а потым пабегла па вуліцы з крыкам:

- Аяй-яяй! Даражэнькія! Людцы мае! Абач! Дык гэна-ж яно да нас нарэшце завітала. А мы яшчэ тым часам пра яго нічога ня ведаем.

Усё гэтае сталася тады, калі ў стольным Менску ўзьняўся на трыбуну слынны Беларус і моцным голасам абвесьціў:

- Ад гэтага часу Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчаецца вольнай і незалежнай дзяржавай.

Менавіта ў тую самую часіну ўзварухнуліся і зубр, і дуб, і звон, і гармата, а па вёсцы пабегла з радасным крыкам бабуля, што жыве пад Птушыным Шляхам у канцавой хаце.

9.3.1953 г. Нью-Ёрк.